Στα διάφορα πηγαδάκια, μικροί και μεγάλοι συζητούν για έναν σημαντικό στοχαστή και κορυφαίο επιστήμονα. Ποιος είναι αυτός που κατάφερε να ενώσει όλους αυτούς τους διαφορετικούς ανθρώπους; Ο 72χρονος Μάικλ Σαντέλ. «Ο σταρ φιλόσοφος που αποδομεί “άριστους” και “ατομική ευθύνη”», όπως γράφει κάποιος χρήστης στο Discord δίπλα από το όνομα του Αμερικανού φιλοσόφου.

Αντί να παραδίδει έτοιμες απαντήσεις, ο καθηγητής του Χάρβαρντ θέτει στο κοινό ηθικά διλήμματα από την καθημερινότητα και την πολιτική ζωή.

Ο Σαντέλ έχει καταφέρει να εκλαϊκεύσει τη φιλοσοφία και να την κάνει προσιτή στο ευρύ κοινό. Διδάσκει πολιτική φιλοσοφία στο Πανεπιστήμιο του Χάρβαρντ και είναι γνωστός για τα μαθήματα και τα βιβλία του που αφορούν τη δικαιοσύνη, την ηθική, τη δημοκρατία, τις αγορές και τις κοινότητες. Το Justice (Δικαιοσύνη) ήταν το πρώτο μάθημα του Χάρβαρντ που διατέθηκε εντελώς δωρεάν και ανοιχτά στο Διαδίκτυο και στην τηλεόραση. Τα βίντεό του συγκεντρώνουν εκατομμύρια θεάσεις σε όλον τον κόσμο, κάνοντάς τον έναν από τους πιο επιδραστικούς σύγχρονους καθηγητές στον κόσμο.

«Εγώ είμαι συνταξιούχος, απόφοιτος της ιατρικής σχολής. Μια συμφοιτήτριά μου μας είπε για τη συγκεκριμένη εκδήλωση και αποφάσισα να έρθω. Δεν ξέρω καλά αγγλικά, αλλά δεν πειράζει, θα παρακολουθήσω κι ό,τι καταλάβω», αναφέρει στην «Κ» η κ. Αριστέα λίγο πριν ξεκινήσει η εκδήλωση. Οι ξύλινες καρέκλες γεμίζουν και ο Σαντέλ μπαίνει στην αίθουσα.

Ξεκινούν οι πρώτες ομιλίες. Ο Μάικλ Σαντέλ με σκυμμένο κεφάλι διαβάζει σημειώσεις στον φάκελο που έχει ακουμπισμένο στα πόδια του. Το πρόσωπό του έχει μια αλλόκοτη ευγένεια και ηρεμία. Το όνομά του ακούγεται, το χειροκρότημα τελειώνει και είναι η ώρα να ανέβει στο βήμα, στο κέντρο της αίθουσας ανάμεσα σε δύο κίονες.

«Πόσοι από εσάς είστε φοιτητές;», είναι η πρώτη του ερώτηση. Πάνω από τους μισούς σηκώνουν το χέρι τους. «Μου δίνεται μια τρομερή ευκαιρία να γιορτάσω μαζί σας την Παγκόσμια Ημέρα Φιλοσοφίας», συνεχίζει.

Ο Σαντέλ χρησιμοποιεί τη μαιευτική μέθοδο διδασκαλίας. Αντί να παραδίδει έτοιμες απαντήσεις, θέτει στους φοιτητές και στο κοινό ηθικά διλήμματα από την καθημερινότητα και την πολιτική ζωή. Μέσω μιας σειράς διαδοχικών ερωτήσεων, τούς κινητοποιεί να εξετάσουν κριτικά τις αρχικές τους απαντήσεις, να αναγνωρίσουν τις βασικές φιλοσοφικές αρχές στις οποίες στηρίζονται και να ανακαλύψουν την πολυπλοκότητα των εννοιών της δικαιοσύνης και της ηθικής.

Ο Αμερικανός φιλόσοφος συνεχίζει αποδομώντας μια έννοια που θεωρούμε δεδομένο ότι έχει θετική διάσταση: την αξιοκρατία. Αυτή, υποστήριξε, είναι η ρίζα της πολιτικής πόλωσης και της λαϊκής αντίδρασης. Κάνει λόγο για την «τυραννία της αξιοκρατίας», εξηγώντας ότι η κυρίαρχη ιδεολογία των τελευταίων δεκαετιών οδηγεί στην «αλαζονεία» όσων είναι επιτυχημένοι και στην «περιφρόνηση» όσων δεν τα καταφέρνουν εξίσου καλά.

Οι «νικητές», πιστεύοντας ότι η επιτυχία τους οφείλεται αποκλειστικά στους ίδιους, «ξεχνούν την τύχη, τη συγκυρία και ότι χρωστούν πολλά σε άλλους. Δεν είμαστε αυτοδημιούργητοι», τονίζει, κουνώντας τα χέρια του σαν μαέστρος όση ώρα μιλάει. Το λάθος, λέει, βρίσκεται στη ρητορική των ελίτ, που καλλιέργησαν την εντύπωση ότι, αν δεν σπούδασες, η αποτυχία σου είναι δική σου ευθύνη. Αυτή η υποτίμηση της αξιοπρέπειας της εργασίας των μη πτυχιούχων γέννησε τη λαϊκή αντίδραση.

Ο τόνος της φωνής του είναι αργός και σταθερός. «Το πραγματικό μέτρο της αξίας», λέει, «δεν πρέπει να είναι το πόσο πλούτο ή κύρος κερδίζουμε, αλλά το τι προσφέρουμε στην κοινότητά μας και στο κοινό καλό». Μόνο έτσι η πολιτική και η κοινωνία μπορούν να ξαναβρούν νόημα και να αντιμετωπίσουν τον έντονο θυμό της εργατικής τάξης απέναντι στον τεχνοκρατικό ελιτισμό.

«Δεν κατάλαβα αρκετά, αλλά και μόνο που τον παρακολούθησα να μιλάει, ένιωσα καλύτερα», λέει η κ. Αριστέα, αποτυπώνοντας με τον τρόπο της την ανάγκη για περισσότερο φιλοσοφικές απαντήσεις στα σύνθετα ζητήματα της σύγχρονης κοινωνίας.

kathimerini.gr

Η Παγκόσμια Ημέρα Φιλοσοφίας, που καθιερώθηκε από την UNESCO να γιορτάζεται στις 20 Νοεμβρίου προκειμένου να αναδεικνύει τη διαχρονική αξία του κριτικού στοχασμού, βρίσκει φέτος στην Αθήνα έναν ιδιαίτερο τόπο εορτασμού. Στην πόλη όπου γεννήθηκε ο φιλοσοφικός λόγος και όπου η σκέψη γνώρισε την πρώτη της άνθηση, το ΕΚΠΑ τιμά τη βαθιά σχέση του ελληνικού τόπου με την παράδοση της φιλοσοφίας, συνδέοντας έναν παγκόσμιο θεσμό με την κοιτίδα του. Η σημερινή εκδήλωση πραγματοποιείται παρουσία των πρυτανικών αρχών και με την τιμητική συμμετοχή του Καθηγητή Πολιτικής Φιλοσοφίας του Harvard University, Michael Sandel, ενός από τους σημαντικότερους στοχαστές της εποχής μας.

Στο πλαίσιο αυτό, η συζήτησή μας με τον Γεώργιο Ν. Πολίτη, διδάσκοντα κοινωνικής φιλοσοφίας στο ΕΚΠΑ, συγγραφέα και στοχαστή, φωτίζει με ενάργεια την κρίσιμη θέση της φιλοσοφικής παιδείας στη σύγχρονη Ελλάδα. Ο κ. Πολίτης μιλά χωρίς περιστροφές για τον διχασμό, τη ρηχότητα του δημόσιου λόγου και τα συστημικά ελλείμματα κριτικής σκέψης, υπογραμμίζοντας ότι η φιλοσοφία δεν είναι πολυτέλεια αλλά αναγκαιότητα. Αναδεικνύει την ανάγκη να ξεκινά η φιλοσοφία από το σχολείο, μέσα από μεθόδους που καλλιεργούν συλλογισμό, διάλογο και ελευθερία σκέψης, μακριά από το στείρο μοντέλο της αποστήθισης.

Παράλληλα, επισημαίνει κάτι που οφείλουμε να προτάξουμε ως χώρα: η βαριά βιομηχανία της Ελλάδας δεν είναι ο τουρισμός, αλλά ο πολιτισμός της, ο τρόπος σκέψης που διαμόρφωσε τον ελληνοδυτικό κόσμο. Η φιλοσοφία, κατά τον κ. Πολίτη, δεν αποτελεί μουσειακό είδος· αντίθετα αποτελεί υποχρέωση. Υποχρέωση να είμαστε θεματοφύλακες μιας παράδοσης που στηρίζεται στη λογική, το μέτρο και την ηθική.

Η συνέντευξη που ακολουθεί δείχνει γιατί η φιλοσοφία παραμένει επίκαιρη και επείγουσα.

«Η φιλοσοφία είναι αυτή που φωτίζει την αληθινή σημασία των ιδεών και των πραγμάτων. Μας βοηθά να αναγνωρίσουμε τι είναι βασικό, τι είναι επιθυμητό και τι αναγκαίο»

– Κύριε Πολίτη, ένας από τους προβληματισμούς μου είναι ότι η φιλοσοφία συχνά θεωρείται “είδος πολυτελείας” σε μια κοινωνία που παλεύει για τα βασικά. Είναι τελικά πολυτέλεια ή αναγκαιότητα;

Πολλοί νομίζουν ότι η φιλοσοφία είναι ένα περιττό διανοητικό αγώνισμα. Γι’ αυτό ευθύνεται η επικράτηση του τεχνικού πολιτισμού, ευθύνονται όμως και πολλοί “φιλόσοφοι”, που δυσφημούν τη φιλοσοφία. Αντί να μελετήσουν αρχές και υποθέσεις, επιχειρήματα και αποδείξεις, μιλούν με γρίφους και χρησιμοποιούν ακατανόητες λέξεις, υποτίθεται επειδή κατέχουν κάποια «συγκλονιστική θεωρία». Κατά κανόνα δεν κατέχουν τίποτα.

Ωστόσο, στη χώρα αυτή από την εποχή του Σωκράτη γνωρίζουμε ότι η φιλοσοφία είναι κάτι εντελώς διαφορετικό: αναγκαία προϋπόθεση για την κατανόηση του ανθρώπου και του κόσμου. Χωρίς αυτήν δεν γνωρίζουμε πώς να ζήσουμε.

Η φιλοσοφία φωτίζει την αληθινή σημασία των ιδεών και των πραγμάτων. Απεναντίας, ο τεχνικός πολιτισμός αποτελεί πολυτέλεια. Χωρίς smartphone μπορούμε να ζήσουμε, χωρίς δομημένη σκέψη όχι.

Στην Ιταλία λειτουργούν 783 Κλασικά Λύκεια. Στην Ελλάδα τα καταργήσαμε πριν από τριάντα χρόνια. Έχουμε 52 Μουσικά Σχολεία – σωστά – αλλά ούτε ένα Κλασικό Λύκειο. Ποιος ωφελείται από την εμμονή στην τεχνοεπιστήμη και τον οικονομισμό;

– Η προσπάθεια αυτή του ΕΚΠΑ έρχεται σε περίοδο που μεγάλα πανεπιστήμια κόβουν κλασικές σπουδές… Είναι αυτό αναστρέψιμο;

Η επίκληση της “χρησιμότητας” και δεικτών, όπως ο αριθμός των ετεροαναφορών, αποτελεί ιδεοληψία. Δεν πλήττονται παντού οι ανθρωπιστικές σπουδές – στην Ιταλία, όπως είπαμε, άνθουν. Στην Ελλάδα, αντίθετα, κυριαρχεί η ρηχότητα.

Όσο για την κουλτούρα ακύρωσης, αυτή προσβάλλει την ελευθερία σκέψης και έκφρασης. Η πορεία θα αναστραφεί· το θέμα είναι πόση ζημιά θα έχει γίνει μέχρι τότε.

– Ποια θεωρείτε τα πιο επείγοντα φιλοσοφικά προβλήματα της σύγχρονης Ελλάδας;

Το μείζον πρόβλημα διεθνώς είναι η ψηφιακή επιτήρηση. Η δυσανάλογη ισχύς κρατών και εταιρειών που συλλέγουν δεδομένα συρρικνώνει το πεδίο ελευθερίας του ανθρώπου.

Παράλληλα, ο δογματισμός δηλητηριάζει τον δημόσιο λόγο.

«Η φιλοσοφία δημιουργεί αντισώματα απέναντι στον δογματισμό και την πόλωση»

– Μπορεί η φιλοσοφία να αποτελέσει αντίδοτο στην πόλωση;

Η πόλωση δεν είναι μόνο ελληνικό φαινόμενο. Η φιλοσοφία, όμως, είναι ταυτισμένη με τον διάλογο. Ο φιλόσοφος προσέρχεται στη συζήτηση αποδεχόμενος ότι μπορεί να έχει άδικο. Η απολυτότητα είναι αντιφιλοσοφική.

Η φιλοσοφία διδάσκει επιχειρήματα, συλλογισμούς και εντοπίζει πλάνες. Γι’ αυτό και θεραπεύει την πόλωση.

– Ο Σ. Ράμφος υποστηρίζει ότι τα παιδιά δεν μαθαίνουν κριτική σκέψη. Συμφωνείτε;

Προφανώς. Γι’ αυτό το Εργαστήριο PPE Lab του ΕΚΠΑ δημιούργησε το πρόγραμμα «Η Σοφία στο Σχολείο». Είναι πιστοποιημένη μέθοδος διδασκαλίας φιλοσοφίας σε παιδιά Δημοτικού, βασισμένη σε ψηφιακά εργαλεία, παιχνίδια μάθησης και κινούμενα σχέδια.

Η πιλοτική εφαρμογή δείχνει βελτίωση 16,44% στην κριτική σκέψη.

– Μπορεί να υπάρξει “φιλοσοφία για παιδιά” σε θεσμικό επίπεδο;

Υπάρχει ήδη. Στο πρόγραμμα συμμετέχουν σχολεία όπως: Κολλέγιο Αθηνών, Κολλέγιο Ψυχικού, Αρσάκεια, Neue Schule Athen, Ελληνοαγγλική Αγωγή, Εκπαιδευτήρια Γείτονα κ.ά. Στόχος: η γενικευμένη εφαρμογή.

«Η λογική, η ηθική και η ευτυχία συγκροτούν το τρίγωνο με το οποίο σκεπτόμαστε και πράττουμε»

Η λογική δείχνει στον άνθρωπο ότι είναι προτιμότερο να ζει σε αρμονία με γενικούς κανόνες που εκφράζουν τη δική του βούληση. Γι’ αυτό η αυτονομία ήταν θεμέλιο της αθηναϊκής δημοκρατίας.

– Έχουν οι Έλληνες επίγνωση της φιλοσοφικής τους κληρονομιάς;

Πώς να έχουν; Η φιλοσοφία διδάσκεται ως «μουσειακό έκθεμα». Αυτό οφείλεται στην Πολιτεία και στο εκπαιδευτικό σύστημα της α-παιδείας των τελευταίων 45 ετών.

– Φέρει η Ελλάδα κάποια ιδιαίτερη ευθύνη να προωθήσει τη φιλοσοφία διεθνώς;

Η Ελλάδα είναι ιδέα ταυτισμένη με την ελευθερία και τη φιλοσοφία. Ο σύγχρονος δυτικός πολιτισμός είναι, όπως έλεγε ο Κορνήλιος Καστοριάδης, «ελληνοδυτικός».

Δεν είναι ο τουρισμός η βαριά βιομηχανία μας· είναι ο πολιτισμός μας.

– Ένα πρακτικό βήμα για να γίνει η φιλοσοφία πιο προσιτή;

Η εισαγωγή της φιλοσοφίας στις πρώτες τάξεις του σχολείου, όχι ως αποστήθιση, αλλά ως παιγνιώδης μέθοδος επίλυσης προβλημάτων.

Το Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών εορτάζει επισήμως την Παγκόσμια Ημέρα Φιλοσοφίας στην Αθήνα, με εκδήλωση που θα πραγματοποιηθεί την Πέμπτη 20 Νοεμβρίου 2025, ώρα 14:00, στο Κεντρικό Κτήριο του ΕΚΠΑ, με τη συμμετοχή του Michael Sandel.

Ο Γιώργος Ν. Πολίτης γεννήθηκε το 1972 στην Αθήνα. Είναι Καθηγητής Κοινωνικής Φιλοσοφίας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών. Πρόσφατα έργα του:

Roger Scruton: Φωτίζοντας τον ελέφαντα στο δωμάτιο (2021)
Το παράδειγμα της Ελλάδας – 16 μαθήματα από την πανδημία (2020)
Εξουσιαστική Αριστερά και η κρυφή γοητεία της ανοησίας (2019)
Να σηκωθούμε όρθιοι – Η επανάσταση της κοινής λογικής (2014)
Το δικαίωμα της πολιτικής ανυπακοής (2012)

huffingtonpost.gr

Mε αφορμή τον εορτασμό της Παγκόσμιας Ημέρας Φιλοσοφίας στις 20 Νοεμβρίου, αποτελεί πρόκληση να προσπαθήσει κανείς, στον περιορισμένο χώρο ενός άρθρου, να μπορέσει να διατυπώσει ορισμένα ουσιώδη γνωρίσματα της κύριας δραστηριότητας στην οποία έχει αφιερώσει τη ζωή του, ξυν όλη τη ψυχή, εδώ και δεκαετίες. Σε τι μας βοηθά, σε τι μας χρησιμεύει η φιλοσοφία;

α) Κατ’ αρχάς, η σπουδαιότητα της ωφελιμότητας ως κριτηρίου αξιολόγησης αποτελεί φιλοσοφικό ερώτημα.

β) Σε κάθε περίπτωση το φιλοσοφείν μάς βοηθά αναμφίλεκτα –προφανώς όχι μόνο το φιλοσοφείν– να διακρίνουμε τα ουσιώδη από τα επουσιώδη, κάτι που δεν είναι πάντα εύκολο αν δεν διαθέτουμε τους αμυντικούς μηχανισμούς που προσφέρει η κριτική σκέψη για να προστατευθούμε από τα κάθε λογής θέλγητρα της σύγχρονης κοινωνίας, στην ατομοκρατική και άκρως ηδονιστική εκδοχή της. Η έξη της κριτικής εγρήγορσης, που γίνεται δεύτερη φύση, μας επιτρέπει να μην αφηνόμαστε παρορμητικά σε ό,τι είναι δευτερεύον.

Πρώτα απ’ όλα, όποιος έχει αισθανθεί ενδόμυχα τη γλύκα του συμφιλοσοφείν –είτε μελετώντας φιλοσοφικά έργα είτε γράφοντας είτε συμμετέχοντας σε φιλοσοφικά συνέδρια και σε συζητήσεις– νιώθει τη ζωή του να γεμίζει και να γίνεται τόσο πλούσια, ώστε μπορεί να είναι ολιγαρκής χωρίς ίχνος μεμψιμοιρίας. Τούτο δεν σημαίνει απαραιτήτως ότι απαρνείται τα υλικά αγαθά, κάθε άλλο (δεν υπάρχουν ουσιώδεις λόγοι για να το κάνει)∙ απλώς δεν τα υπερτιμά, δεν τα έχει λυσσωδώς και ανοικτιρμόνως ανάγκη για να γεμίσει μια (κατά το μάλλον ή ήττον) κενή ύπαρξη.

γ) Πώς κατανοούμε όμως –και συνάμα, κυρίως, πώς νιώθουμε– τι είναι επουσιώδες; Πολύ απλούστερα απ’ ό,τι φαντάζονται συνήθως οι περισσότεροι, εντάσσοντάς το στο πλαίσιο (και εξετάζοντάς το υπό το πρίσμα) του όλου στο οποίο ανήκει, εκκινώντας διαρκώς, στο μέτρο του δυνατού, από το εκάστοτε όλον, αυτοτοποθετούμενοι μεμιάς σ’ αυτό.

Αν, λόγου χάριν, έχω επίγνωση [α] ότι είμαι ένα θνητό, πεπερασμένο ον –το γεγονός ότι τόσοι άνθρωποι φαίνεται εκ του αποτελέσματος να το «λησμονούν» οφείλεται, κατά τη γνώμη μου, στο ότι η επίγνωση αυτή είναι στην περίπτωσή τους αμιγώς ή κυρίως νοησιαρχική, όχι ολικά υπαρξιακή, δεν αγγίζει δηλαδή και τη θέλησή τους και το θυμικό τους∙ [β] ότι δεν υπάρχει υλικό αγαθό (λ.χ. ένα σπίτι, ένα αυτοκίνητο, ακόμη και άνθρωποι όποτε τους εκλαμβάνουμε ανόητα και κτηνωδώς ως κτήμα μας κ.λπ.) που να μπορεί να μας ικανοποιεί αφ’ εαυτού εσαεί, ότι οι ανθρώπινες σχέσεις είναι τόσο πολύτιμες αλλά και τόσο εύθραυστες∙ [γ] ότι, επιπλέον, ο ατομικισμός, και δη ο ναρκισσισμός έχουν «χτυπήσει κόκκινο» ιδίως στις δυτικές κοινωνίες του καιρού μας· αν λοιπόν έχω επίγνωση όλων αυτών (προφανώς όχι μόνο αυτών), πώς μπορώ να αναλαμβάνω δεσμεύσεις τις οποίες δεν είναι καθόλου βέβαιο ότι θα μπορέσω –και θα θέλω– να τηρήσω, όπως δάνεια στα τριάντα μου για τα επόμενα σαράντα χρόνια; Προφανώς, αυτό δεν το γράφω εκ των υστέρων, δηλαδή μετά τη βίωση της περιόδου της κρίσης στη χώρα μας. Είναι θέμα στοιχειώδους φρόνησης.

Αρκετοί, ίσως μάλιστα πολλοί, ενεργούν παρορμητικά, ανεξέταστα και, κατόπιν εορτής, εκπλήσσονται από τις συνέπειες των πράξεών τους, «πέφτουν από τα σύννεφα», ως εάν οι συνέπειες αυτές ήταν εξωτερικές ως προς τις ίδιες τις πράξεις τους και ολωσδιόλου ανεξάρτητες από αυτές (άρα απρόβλεπτες για τους ίδιους). Ο τρόπος με τον οποίο συλλαμβάνω και, κυρίως, βιώνω το φιλοσοφείν προϋποθέτει και συνεπάγεται ότι οι αιτίες και οι ενδεχόμενες συνέπειες εμπερικλείονται εν πολλοίς στην ίδια την πράξη. Δεν εννοώ, προφανώς, ότι γνωρίζω εκ των προτέρων και στατικά όλες τις συνέπειες, ως εάν ήταν αναπόδραστες (με τη μοιρολατρική σημασία της αναγκαιότητας). Πιστεύω όμως ότι, σε μια ανθρώπινη ζωή, που εκδιπλώνεται σε συγκεκριμένο εκάστοτε κοινωνικοπολιτικό, οικονομικό και πολιτισμικό πλαίσιο, δεν είναι ιδιαίτερα δύσκολο να διακρίνει κανείς τις τωρινές χαρές στις οποίες κυοφορούνται οι αυριανές λύπες (λ.χ. το τσιγάρο, το μεθοκόπημα, τα ναρκωτικά, αλλά και κάθε νωχελική εγκατάλειψή μας στην εγωπάθεια, στη βλακεία και σε συνήθειες που έχουν «κατσικωθεί» στη ζωή μας λόγω περισσής αδράνειας και αδυναμίας μας να αντισταθούμε στην οκνηρία) από αυτές που ενδέχεται αρχικά να προκαλούν μικρότερο ενθουσιασμό, είναι όμως ικανές να δίνουν νόημα σε μια ζωή, και δη στη δική μας συγκεκριμένη ζωή.

Ασπάζομαι, χωρίς την παραμικρή επιφύλαξη –προφανώς όχι λόγω απουσίας κριτικής διάθεσης, έστω άμβλυνσης της κριτικής στάσης μου, τουλάχιστον αυτό θέλω να πιστεύω–, τη θέση του Bergson –ενδεχομένως ή μάλλον σίγουρα διότι είχα ήδη οδηγηθεί σ’ αυτήν μέσω άλλων ατραπών– σύμφωνα με την οποία «η απώτερη φιλοδοξία της φιλοσοφίας συνίσταται στο να μας καθιστά καλύτερους και πιο δυνατούς», στο «να αισθανόμαστε πιο χαρούμενοι και πιο δυνατοί» (υπό μία έννοια, έχουμε πλεονασμό εδώ, τουλάχιστον σύμφωνα με τον Spinoza, δεδομένου ότι ορίζει τη χαρά ως αύξηση δύναμης και, αντιστοίχως, τη λύπη ως μείωση δύναμης).

huffingtonpost.gr

Το ζήτημα της αξίας της φιλοσοφίας σήμερα τίθεται σχεδόν αυτονόητα σε αυτόν τον τόπο από τον οποίο ακτινοβόλησε, σε όλον τον κόσμο, η πλέον ισχυρή και διαρκής φιλοσοφική σκέψη. Είναι εκπληκτικό να σκεφτεί κανείς ότι αυτά ακριβώς τα χώματα διέτρεχε ο Πλάτων, ο πατέρας όλων των φιλοσόφων του κόσμου. Εδώ, η φιλοσοφική σκέψη συμπλέχτηκε, με παραδειγματικό τρόπο, με την πολιτική δράση της δημοκρατίας και την υψηλότατη τέχνη της τραγωδίας. Το αποτέλεσμα όλων αυτών συνιστά έναν φάρο πολιτισμού και αξιών, που, ακόμη, καθοδηγεί, με την ίδια ένταση, την ανθρωπότητα προς την επίτευξη εκείνων των καθαρών ιδανικών τα οποία προσδιορίζουν αποφασιστικά το είδος μας.

Δεδομένων των ανωτέρω, ο όρος «σήμερα» στο ζήτημα της αξίας της φιλοσοφίας μοιάζει προβληματικός. Ποια η χρεία για ένα τέτοιο χρονικό προσδιορισμό όταν η αξία της φιλοσοφίας είναι ιστορικά τόσο αυταπόδεικτη; Φαίνεται, επομένως, ότι αυτή η αξία, αν και δεν αμφισβητείται ανοικτά, ωστόσο έχει υποστεί κάποια μείωση. Δεν χρειάζεται να ερευνήσει κανείς πολύ για να αντιληφθεί ότι τα θεμελιώδη και ριζικά ερωτήματα που θέτει η φιλοσοφία («ποιοι είμαστε;», «πού πηγαίνουμε;», «γιατί να υπάρχει αυτό ή εκείνο και όχι το τίποτε;») έχουν αντικατασταθεί από έναν ισχυρά εγκατεστημένο πρακτικισμό. Η υπολανθάνουσα αυτή αντίθεση, αν όχι σύγκρουση, έχει επίσης μια μακραίωνη ιστορία.

Η μοντέρνα άνοδος της φυσικής επιστήμης έθεσε τέλος στην προσπάθεια της φιλοσοφίας να προσδιορίσει μεταφυσικά τον φυσικό κόσμο. Ακολούθησε η μετάβαση της φιλοσοφικής σκέψης στην καθαρά κριτική εποχή της. Μετά τον Πρώτο και τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, η ανθρωπότητα έχασε την πίστη της σε κάποιες έως τότε εγγυητικές αλήθειες, όπως η ύπαρξη ενός ηθικού ενστίκτου ή η διαφάνεια του εγώ ως προς τον εαυτό του και τα βασικά δεδομένα της συνείδησής του. Είναι εύλογο ότι η ιστορική τραγωδία που εβίωσε το θεωρούμενο ως το πιο πολιτισμένο τμήμα του κόσμου, δηλαδή η Ευρώπη, δεν μπορούσε να αφήσει ανέγγιχτες τις ισχυρές φιλοσοφικές πεποιθήσεις μας. Η φιλοσοφία, έτσι, προσέγγισε τις λεγόμενες Επιστήμες του Ανθρώπου (που δεν έχουν σχέση με τις ανθρωπιστικές αξίες). Η εν λόγω προσέγγιση σημαίνει ολοκάθαρα ότι ο άνθρωπος έχει πλέον αποβεί πρόβλημα.

Ωστόσο, στο εσωτερικό των Επιστημών του Ανθρώπου υφίσταται μια σύγκρουση. Από τη μια, έχουμε εκείνες τις διερευνήσεις που είναι προσανατολισμένες αποκλειστικά στην ιδέα μιας διαχείρισης (management). Αυτές έχουν επηρεασθεί στον ύψιστο βαθμό από τις αξίες της οικονομικής παραγωγικότητας και της τεχνολογικής αποτελεσματικότητας και θεωρούν ότι το μέλλον της ανθρωπότητας καθορίζεται απολύτως από τις δυο αυτές τάσεις. Εξ άλλου, η ίδια η έννοια της διαχείρισης υπονοεί ένα κάποιο τέλος του ιστορικού χρόνου και των ανησυχιών που τον συνόδευαν και την αντικατάστασή του από την απόλυτη επικράτηση του υπολογιστικού λογισμού (instrumental reason). Η αντίληψη αυτή δεν διαφεύγει της ανησυχίας ότι είναι μια παραπλανητική εντύπωση.

Η φιλοσοφία, ως Επιστήμη του Ανθρώπου, παρόλες τις σύγχρονες ανελίξεις της και στο εσωτερικό της κριτικής φάσης της, συνιστά μια μόνιμη διερώτηση σχετικά με το ποιοι είναι οι τελικοί σκοποί και το ενδεχόμενο πεπρωμένο της ανθρωπότητας. Αυτή η ανησυχία, αυτή η ζωντανή ακόμη μέριμνα καταδεικνύουν τον ουσιώδη επιστημονικό πυρήνα της φιλοσοφίας σήμερα. Η επιστήμη δεν θεμελιώνεται επάνω σε παγιωμένες πεποιθήσεις αλλά εμπνέεται από μια δίψα για έρευνα του πραγματικού κόσμου. Η ανησυχία της φιλοσοφίας γι’ αυτό που επέρχεται και η συνεπαγόμενη προσπάθεια διερεύνησης των εναλλακτικών κόσμων που μας περιμένουν στο μέλλον αποτελούν την επίκαιρη αξία της φιλοσοφίας η οποία προστίθεται στην μακρά παρακαταθήκη των διαπιστώσεων των οποίων αυτή είναι η κιβωτός.

huffingtonpost.gr

Το 2025 ο εορτασμός αποκτά ιδιαίτερη σημασία για την Ελλάδα, καθώς το ΕΚΠΑ, κατόπιν απόφασης του Συμβουλίου Διοίκησης, προχώρησε στη θεσμοθέτηση επίσημου εορτασμού της Παγκόσμιας Ημέρας Φιλοσοφίας, αποδεχόμενο κοινή πρόταση των Τμημάτων Φιλοσοφίας (της Φιλοσοφικής Σχολής) και Ιστορίας και Φιλοσοφίας της Επιστήμης (της Σχολής Θετικών Επιστημών).

Ο εορτασμός της ημέρας θεσπίστηκε από την UNESCO το 2002, με στόχο να αναδειχθεί η διαχρονική σημασία της φιλοσοφικής σκέψης ως θεμελίου για την ανάπτυξη του ανθρωπίνου πνεύματος, τόσο σε ατομικό όσο και σε πολιτισμικό επίπεδο. Το 2005, η Γενική Διάσκεψη της UNESCO αναγνώρισε επίσημα τον θεσμό, καθιερώνοντας τον ετήσιο εορτασμό του την τρίτη Πέμπτη του Νοεμβρίου.

Ο εορτασμός αυτός επιδιώκει να ενισχύσει την κριτική σκέψη, το δημόσιο διάλογο και τη φιλοσοφική εκπαίδευση, ως μέσα προαγωγής της λογικής, της δημοκρατίας και του ανθρωπισμού. Η φιλοσοφία, ως πορεία προς την αλήθεια και τη σοφία, συμβάλλει ουσιαστικά στην αυτογνωσία και στην κατανόηση του κόσμου, αποτελώντας ταυτόχρονα θεμέλιο του ανθρωπιστικού ιδεώδους και κινητήρια δύναμη της πνευματικής εξέλιξης των κοινωνιών.

Η εκδήλωση φιλοδοξεί να καθιερωθεί ως θεσμός που γεφυρώνει το ακαδημαϊκό με το δημόσιο πεδίο, αναδεικνύοντας τη φιλοσοφία ως ζωντανό και ουσιαστικό εργαλείο κατανόησης του κόσμου και της εποχής μας. Με τον εορτασμό της ημέρας στην πατρίδα της φιλοσοφίας, στη χώρα που τη γέννησε και στην πόλη της Αθήνας, όπου ο φιλοσοφικός λόγος γνώρισε την ύψιστη ακμή του, το ΕΚΠΑ τιμά τη διαχρονική σχέση του τόπου με το πνεύμα της φιλοσοφίας, συνδέοντας τον παγκόσμιο θεσμό με την κοιτίδα του φιλοσοφικού στοχασμού.

Για περισσότερες πληροφορίες σχετικά με το πρόγραμμα και τη συμμετοχή, οι ενδιαφερόμενοι μπορούν να επισκεφθούν τα κοινωνικά δίκτυα του ΕΚΠΑ και του Δήμου Αθηναίων.

Ημερομηνία Εκδήλωσης: Πέμπτη 20 Νοεμβρίου 2025

Τοποθεσία: Κεντρικό Κτήριο ΕΚΠΑ, Μεγάλη Αίθουσα – Πανεπιστημίου 30, 106 79 Αθήνα

Κεντρική Ομιλία: Καθηγητής Michael Sandel (Harvard University)